Voor de komende 16 dagen gaan zo'n 2.900 atleten uit meer dan 90 landen op sneeuw en ijs de strijd aan om beste in de wereld gekroond te worden. De vraag is... ligt er genoeg sneeuw of is kunstsneeuw nodig? Heeft dat gevolgen voor het eindresultaat? En hoe zien de Olympische Winterspelen eruit in een warmer klimaat?

Dit jaar vinden de Olympische Winterspelen in Italië plaatst. De Spelen zijn verspreid over honderden kilometer in Noord-Italië, van het modieuze Milaan tot en het chique Cortina d'Ampezzo, tot de Dolomietenregio's Predazzo en Tesero, en de Alpenresorts Livigno en Bormio. 

De regio's in Noord-Italië waar de Winterspelen plaatsvinden. Bron: olympics.com

Openingsceremonie: het weerbeeld

Hoewel de actie al woensdag begon, gaan de Spelen vandaag officieel van start met de openingsceremonie vanavond in het iconische San Siro-stadion in Milaan. Na een regenachtige start vanochtend, lijkt het weer mee te spelen vanavond: het wordt vrijwel droog met alleen plaatselijk kans op wat lichte regen. Verder is het wisselend bewolkt en zacht voor de tijd van het jaar. Vandaag wordt het in Milaan 12 à 13 graden. Tijdens de openingsceremonie is de temperatuur al weer gedaald naar 8 à 9 graden. 

Foto: Sem van der Wal (Milaan, ANP)

De komende dagen

Dit weekend valt er af en toe een bui in Noord-Italië, maar er zijn zeker ook vaak droge perioden en ook de zon is vaak te zien. Dat zorgt voor ideaal weer tijdens de Spelen. Begin volgende week trekt een storing over die voor verse sneeuw in de hogere gebieden kan zorgen. Daarna blijft het wisselvallig met soms wat winterse neerslag en weinig zon. 

Wel zit er nog onzekerheid in de weermodellen en de verwachting, vooral op de langere termijn. 

Sneeuwkanonnen nodig?!

Dit jaar is er een beetje geluk: vooral aan de zuidflank van de Alpen is de afgelopen weken veel sneeuw gevallen. Ook maar net op tijd voor de start van de Spelen! Maar zelfs al lag er niet genoeg sneeuw, is er een manier om toch nog aan het witte goud van de winter te komen, namelijk door het gebruik van sneeuwkanonnen!

Dat heeft echter wél gevolgen voor de resultaten van de Winterspelen. Kunstsneeuwtechnologie maakt het mogelijk om halfpipes te creëren voor freestyle snowboard- en skiwedstrijden. Het maakt ook wedstrijden mogelijk wanneer er weinig natuurlijke sneeuw ligt. Bijvoorbeeld de Olympische Winterspelen van 2022 in Peking waren voor veel wedstrijden volledig afhankelijk van kunstmatige sneeuw. Kunstmatige sneeuw creëert echter een heel ander oppervlak dan natuurlijke sneeuw, waardoor de wedstrijd verandert.

In wolken wordt de unieke vorm van elke sneeuwvlok bepaald door de temperatuur en luchtvochtigheid. Eenmaal gevormd, begint de iconische stervorm langzaam te eroderen. Op deze manier biedt natuurlijke sneeuw een verscheidenheid aan texturen en diktes: zachte poedersneeuw na een storm, stevige sneeuw bij koud weer en natte, slushachtige sneeuw tijdens regen of wanneer het begint te smelten.

Machinaal geproduceerde sneeuw varieert minder in textuur of kwaliteit. Het begint en eindigt als een ijskorrel omgeven door een dun laagje vloeibaar water. Daardoor verandert het minder snel, is het makkelijker te vormen en, eenmaal bevroren, blijft het hard. 

Sneller op nepsneeuw

Er gaat niets boven skiën op verse sneeuw. Na een storm die deken van lichte, zachte poedersneeuw achterlaat, voelt het bijna alsof je zweeft. Op kunstsneeuw nemen skiërs meer snelheid mee de afdaling in. Afdalingskiërs genieten misschien van de snelheid, maar langlaufski's hebben geen metalen kanten zoals afdalingski's, waardoor bochten maken of slippen in snelle, ijzige bochten een atleet het gevoel kan geven de controle te verliezen. Het vereist een andere skistijl, andere vaardigheden en meer kracht. 

Vergeleken met natuurlijke sneeuw biedt kunstmatige sneeuw over het algemeen een duurzamer en langer houdende ondergrond. Bovendien zorgen verbeteringen in de machines die worden gebruikt om sneeuw te prepareren nu voor hardere en homogener oppervlakken, waardoor sneller geskied kan worden.

Maar er zijn ook nadelen. Hoewel snel skiën het doel is, zijn ski-ongelukken ook de meest voorkomende oorzaak van blessures tijdens de Olympische Winterspelen. Met kunstmatige sneeuw landen skispringers en iedereen die valt op een hardere ondergrond, wat het risico op blessures kan verhogen.

Foto: Kirsty Wigglesworth (Predazzo, ANP)

Sneeuwkanonnen niet altijd mogelijk

Ideale omstandigheden voor kunstmatige sneeuwproductie vereisen tegenwoordig een dauwpunttemperatuur – de combinatie van kou en luchtvochtigheid – van ongeveer -2 graden of lager. Is het dus te zacht, kan kunstsneeuw niet geproduceerd worden.

Klimaatverandering en de Winterspelen

Tot nu toe is er deze winter nog geen sneeuw gevallen in Milaan. In het verleden was dat vrij normaal dat er tijdens de winter ook in Milaan sneeuw valt, maar door het warmer wordend klimaat, wordt het zeldzamer. En dat is niet alleen in Milaan het geval. Overal merk je de gevolgen van een opwarmend klimaat.

In de Alpen is de luchttemperatuur sinds het eind van de 19^e eeuw met ongeveer 2 graden gestegen. Voor berggebieden hebben deze hogere temperaturen flinke gevolgen. De sneeuw smelt eerder en vaker midden in de winter, vooral tijdens warme periodes die vroeger zeldzaam waren. Tegelijkertijd verschuift de sneeuwgrens – de hoogte waarop de neerslag overgaat van sneeuw in regen – naar hogere hellingen. Dat betekent dat er hoger op nog sneeuw valt, maar lager in de dalen valt er regen.

De gemiddelde dagtemperatuur in de gaststeden van de Winterspelen in februari is sinds de eerste edities in Chamonix gestaag gestegen, van 0,4 graden in de jaren 1920-1950 tot 7,8 graden aan het begin van de 21^e eeuw.

Een aantal jaar geleden was er onderzoek naar de locaties van 19 voorgaande Olympische Winterspelen, om te zien hoe deze zich zouden verhouden tot toekomstige klimaatverandering. Ze ontdekten dat tegen het midden van deze eeuw vier voormalige gaststeden – Chamonix, Sotsji, Grenoble, en Garmisch-Partenkirchen zouden niet langer een betrouwbaar klimaat hebben om de Spelen te organiseren, zelfs niet in het meest gunstige klimaatscenario van de Verenigde Naties. 

Het veranderende winterlandschap heeft ook de manier waarop atleten trainen, veranderd. Gebrek aan sneeuwval en frequentere regenval beïnvloeden wanneer en waar ze kunnen trainen, hoe ze trainen en hoe gevaarlijk het terrein kan worden.

Traditionele trainingslocaties, zoals gletsjers die vroeger werden gebruikt voor zomerskiën, zijn onbetrouwbaar geworden. Trainen op grote hoogte kan helpen, maar het concentreert atleten op minder locaties, beperkt de toegang voor jonge skiërs vanwege de afgelegen ligging en verhoogt de kosten voor nationale teams. Sommige van deze gletsjers – zoals de Haig-gletsjer in Canada of de Eagle-gletsjer in Alaska – zijn alleen per helikopter bereikbaar. Wanneer skiërs niet bij de sneeuw kunnen komen, is droogtraining op rollerski's een van de weinige opties.

Cortina d'Ampezzo in de herfst (foto: Hans ter Braak)