Op 29 oktober 2024 veranderden straten in de Spaanse regio Valencia in kolkende rivieren. Auto's werden meegesleurd door het water, complete wijken liepen onder en meer dan 200 mensen kwamen om het leven. De enorme overstromingen waren het gevolg van een zogeheten DANA, een weersysteem dat bekendstaat om zijn hevige regenval. Terwijl reddingswerkers nog bezig waren met de nasleep, stelden meteorologen en wetenschappers een belangrijke vraag: welke rol speelde de uitzonderlijk warme Middellandse Zee?
Volgens recente onderzoeken heeft klimaatverandering de ramp waarschijnlijk verergerd. Het ontstaan van een DANA op zich staat los van klimaatverandering, maar de hoeveelheid regen die op die bewuste rampdag uit de lucht viel, werd versterkt door een warmere atmosfeer en een bovengemiddeld warme Middellandse Zee. Bij het getroffen gebied was het zeewater 1,2 graden warmer dan normaal. Wetenschappers berekenden dat er ongeveer 21% meer neerslag viel dan in een wereld zonder menselijke opwarming waarschijnlijk het geval zou zijn geweest. En precies dit maakt de situatie van dit najaar extra interessant. Want opnieuw ligt de Middellandse Zee er uitzonderlijk warm bij.
Een hete zee vol brandstof
Langs delen van de Middellandse Zee worden momenteel afwijkingen van enkele graden boven het langjarig gemiddelde gemeten. Lokaal, vooral in het westelijke bekken tussen Spanje, Frankrijk en Italië, zijn afwijkingen van rond de 5 tot 6 graden boven normaal waargenomen. Voor vakantiegangers betekent dat aangenaam zwemwater. Voor meteorologen is het vooral een signaal dat de zee veel energie heeft opgeslagen. En juist die energie kan in het najaar vrijkomen. 
Deze kaart laat de afwijking van het Zeewater zien t.o.v. de normaal. De oranje en rode kleuren laten goed zien hoeveel te warm de Middellandse Zee is. bron: WStatMap
De herfst is het seizoen waarin de zwaarste regenval rond de Middellandse Zee voorkomt. Dit heeft alles te maken met het temperatuurverschil tussen zee en lucht. Na een hete zomer blijft het zeewater nog maandenlang warm. Tegelijkertijd beginnen vanuit het noorden steeds vaker storingen en koude luchtuitbraken Zuid-Europa te bereiken. Wanneer die koelere lucht boven het warme zeewater terechtkomt, ontstaat een uiterst onstabiele atmosfeer.
De warme zee werkt dan als een gigantische stoommachine. Het water verdampt snel en brengt grote hoeveelheden vocht in de lucht. Zodra die lucht gaat stijgen, ontstaan buien die veel heviger kunnen worden dan boven land mogelijk is. De resultaten zijn bekend: wolkbreuken, hagel, zware onweersbuien, tornado's, plotselinge overstromingen en soms zelfs stormen die aan tropische cyclonen doen denken.
Wat is een DANA of Gota Fria?
In Spanje horen inwoners iedere herfst opnieuw de afkorting DANA. Die staat voor Depresión Aislada en Niveles Altos, een afgesnoerd lagedrukgebied op grote hoogte. Zo'n systeem ontstaat wanneer een bel koude lucht losraakt van de straalstroom. Komt die koude bovenlucht boven een warme Middellandse Zee terecht, dan ontstaat een explosieve combinatie. De vochtige, warme lucht vanaf zee stijgt razensnel op en ontmoet bovenin ijskoude lucht, waardoor zware onweerscomplexen kunnen ontstaan die urenlang boven dezelfde regio blijven hangen.
De term Gota Fría, letterlijk "koude druppel", wordt vaak als synoniem gebruikt. Strict genomen is een DANA het meteorologische systeem, terwijl Gota Fría vooral verwijst naar de extreme regenval en overstromingen die eruit kunnen voortkomen.
De ramp in Valencia van oktober 2024 is daarvan een tragisch voorbeeld. Onderzoek laat zien dat de uitzonderlijk warme Middellandse Zee extra vocht beschikbaar stelde, waardoor de neerslag nog extremer uitviel.
Waarom warm zeewater zo belangrijk is
Het bijzondere aan een DANA is dat het systeem zelf niet uitzonderlijk hoeft te zijn om toch een ramp te veroorzaken. Vergelijk een DANA met een spons die water opzuigt. Hoe warmer de zee, hoe meer vocht beschikbaar is. Wanneer die spons uiteindelijk wordt uitgeknepen, valt er simpelweg meer regen.
En dat is precies wat klimaatwetenschappers zorgen baart. De Middellandse Zee warmt sneller op dan veel andere Europese zeegebieden. Daardoor neemt het risico toe dat bestaande weersystemen extremere neerslag produceren.
De mediterrane neef van de orkaan
Soms gaat de atmosfeer nog een stap verder. Onder de juiste omstandigheden kan boven de Middellandse Zee een zogenaamde Medicane ontstaan. De naam is een samenvoeging van de woorden Mediterranean en Hurricane.
Een Medicane is geen echte tropische orkaan, maar kan er opvallend veel op lijken. Sommige ontwikkelen een duidelijk oog, een vrijwel windstil centrum dat omringd wordt door zware buien en stormachtige wind.
Warm zeewater speelt hierbij een cruciale rol. Net als tropische cyclonen halen medicanes een groot deel van hun energie uit de warmte die het zeeoppervlak afgeeft.
Een recent voorbeeld is Medicane Daniel uit september 2023. Nadat het systeem Griekenland had getroffen, zorgde het in Libië voor catastrofale overstromingen rond Derna. Bij die ramp braken twee dammen door met verwoestende gevolgen. Een ander bekend voorbeeld is Medicane Ianos uit september 2020. Deze storm trok over de Ionische Zee en veroorzaakte zeer zware schade in delen van Griekenland door extreme regenval, hoge golven en windstoten van orkaankracht. 
Medicane Daniel vastgelegd op het satellietbeeld door Nasa
Wat kunnen we deze herfst verwachten?
Niemand kan maanden vooruit voorspellen waar of wanneer een eventuele DANA precies zal ontstaan en of er een medicane zal ontwikkelen. Daarvoor zijn te veel factoren van belang. Het Amerikaanse weermodel GFS hintte in op 8 september naar het ontstaan van een Medicane voor de kust van Griekenland en Turkije, maar deze berekening werd in de volgende run weer verworpen.
Dit is een berekening van GFS gisteren. Hij laat een Medicane ontstaan in de wateren voor de Griekse kust en hierboven zie je hoeveel mm aan regenwater dit met zich mee zou brengen. Als zo'n systeem net voor de kust blijft rondtollen, blijft het gevoed worden door extreem warm zeewater. Hierdoor kan er in een paar dagen een jaarhoeveelheid aan neerslag vallen. Overigens is deze berekening de run erna weer verworpen, maar het geeft wel duidelijk aan hoe gemakkelijk je tot een explosieve situatie komt. bron: WStatMap
Een ding is wel zeker: de brandstof ligt al klaar. Elke storing of koude luchtbel die de komende maanden over het te warme water trekt, krijgt daardoor extra energie mee. Alle ingrediënten voor extreem weer zijn er. Een goede reden dus om de weerkaarten voor de regio dit najaar scherp in de gaten te houden.
