In de Buienradar blog laten we regelmatig grondleggers van de meteorologie aan bod komen. Deze keer een winterse editie: het leven van Gustav Hellmann. Hoe droeg hij bij aan onze kennis over sneeuwvlokken? Wat is het Hellmann koudegetal?
Wie was Gustav Hellmann?
De Duitse meteoroloog Gustav Johann Georg Hellmann wordt gezien als de grondlegger van het Hellmann koudegetal. Tussen 1907 en 1922 was hij directeur van het Pruisisch Meteorologisch Instituut, in het hedendaagse Duitsland. Hellmann had altijd al een fascinatie voor de winter. In het kader van zijn fascinatie voor de winter ontwikkelde hij een manier om uit te drukken hoe streng een winter is geweest. Dit noemde hij het (Hellmann) koudegetal. Meteorologen van het KNMI volgden het werk van Hellmann en namen het gebruik van zijn koudegetal over. In andere landen ontwikkelden veelal hun eigen manier om de strengheid van de winter uit te drukken. Zodoende wordt het Hellmann koudegetal, tot zover bekend, wereldwijd hoofdzakelijk alleen in Nederland en Duitsland gebruikt.
Zo zag Gustav Hellmann eruit.
Rivaliteit tussen "snowflake" Bentley en Gustav Hellmann
In zijn fascinatie voor de winter las hij ook de onderzoeken van de de Amerikaanse meteoroloog Wilson Bentley. Wilson Bentley, ook wel bekend als "snowflake" Bentley, nam microscopische foto’s van sneeuwvlokken. Op die foto’s waren sneeuwvlokken afgebeeld zoals wij ze nu ook kennen, met bijna symmetrische vormen. Nooit eerder waren sneeuwvlokken zo gedetailleerd gefotografeerd. Bij vele onderzoekers wakkerde dit de interesse naar de vorming van sneeuwvlokken aan. Ook Gustav Hellmann vond dat zeer interessant en nam zelf ook enkele foto’s van sneeuwvlokken. De sneeuw van de Duitser zag er echter gebroken en klonterig uit en hij beschuldigde Bentley van een onnauwkeurige werkwijze. Hellmann probeerde te bewijzen dat Bentley de sneeuwvlokken gemanipuleerd had, om ze er onnatuurlijk mooi uit te laten zien. Deze verhitte wetenschappelijke discussie over sneeuwvlokken duurde voort, totdat Bentley en Hellmann overleden in 1931 en 1939.
Lees de blog over Wilson Bentley: "Snowflake" Bentley, een sneeuwwetenschapper
Had Hellmann een punt?
Het antwoord hierop is ja en nee.
Enerzijds: nee, Bentley heeft niet de sneeuwvlokken zelf in zijn perfecte zeshoekige vorm zo uitgesneden. De sneeuwkristallen die hij fotografeerde waren daadwerkelijk echt. Hij heeft ze geprepareerd en zorgvuldig gefotografeerd. We kunnen zijn methode prima reproduceren.
Maar Hellmann had wel een ander punt, want de sneeuwkristallen zo perfect als die van Bentley komen in de natuur inderdaad minder vaak voor. Veel vaker zorgen andere processen zoals rijpvorming, smeltlagen en botsingen met andere vlokken en druppels ervoor dat de sneeuwvlokken er niet zo perfect uit zien. De werkelijkheid is vaak chaotisch, sneeuwvlokken zien er vaker gebroken of klonterig uit, zoals de vlokken die hieronder zijn gefotografeerd door Tim Garrett:
De werkelijke vorm van sneeuwvlokken, gefotografeerd door Tim Garrett.
Het Hellmann koudegetal
Met dit koudegetal kunnen we de strengheid van een winter uitdrukken in een getal. Zo kunnen we het vergelijken met andere winters. Het Hellmann getal wordt berekend door de gemiddelde temperatuur van een hele 24-uurse dag te meten. Als die gemiddelde temperatuur onder 0 ligt worden er Hellmann punten aan de winter toegekend. Als de gemiddelde temperatuur op een dag bijvoorbeeld -1,4 graden Celsius is worden er 1,4 Hellmann punten genoteerd.
Het Hellmann-seizoen
Hellmann punten kunnen worden verdiend van 1 november tot en met 31 maart, dus ook in het najaar en vroege voorjaar. De som van alle Hellmann punten die in deze 5 maanden genoteerd worden vormen het definitieve Hellmann koudegetal van deze winter en geldt als een goede manier om te zien hoe streng een winter geweest is.
Hoe streng is een winter?
Na 31 maart, als het koudegetal van de voorgaande winter bekend is, kan worden gekeken hoe streng een winter is geweest. Als het koudegetal in een winter onder de 10 ligt is de winter ‘buitengewoon zacht’. Tussen de 10 en 20 Hellmann punten wordt over een ‘zeer zachte’ winter gesproken. Noteert een winter een koudegetal tussen 20 en 40, dan noemt men de winter ‘zacht’. Van een ‘normale’ winter is pas sprake als het Hellmann getal tussen de 40 en 100 ligt. Scoort een winter tussen de 100 en 160 Hellmann punten dan classificeren we de winter als ‘koud’. Bij een Hellmann koudegetal dat tussen de 160 en 300 ligt is de winter ‘zeer koud’. De laatste keer dat dit lukte was in 1985! Een ‘strenge’ winter moet meer dan 300 Hellmannen scoren. Dat is sinds het begin van de metingen in 1901 maar drie keer gelukt, in 1942, 1947 en natuurlijk in 1963.
In de vorige eeuw had de doorsnee winter 52.8 koudegetallen. Deze eeuw is dat afgenomen naar 22.1 koudegetallen.
Deze classificatie is ontwikkeld voor Berlijn, een plek met een iets kouder klimaat. De gemiddelde winter in Nederland werd de vorige eeuw geclassificeerd als
Hellmann koudegetal van deze winter
Deze winter kwamen de eerste punten al relatief vroeg binnen, op 21 en 22 november kwamen er in sommige regio's al koudegetallen binnen. Rond die dagen lag er ook heel kort regionaal een sneeuwdekje. Daarna werd december echter een zeer zachte maand. Precies rond de kerstdagen kregen we eindelijk een flinke winterprik. Droge kou (zonder sneeuw) zorgde voor een beetje ijs, en in het hele land kwamen koudegetallen binnen.
Sinds nieuwjaarsdag zitten we in de tweede echt koude periode, maar doordat de wind veel vanaf zee kwam merk je grote verschillen tussen het binnenland en de kust. Sinds gisteren is het noordoosten weer de koudste streek, in het zuiden stroomde tijdelijk zachte lucht binnen. Deze winter is in het noordoosten en zuidoosten "zeer zacht", en elders nog "buitengewoon zacht". We zijn een winter die vroeger normaal was tegenwoordig niet meer gewend.
De ontwikkeling van het Hellmann koudegetal van deze winter. Midden = De Bilt, NW = Stavoren. NO = Eelde. ZW = Wilhelminadorp. ZO = Maastricht.
Veel sneeuw maar weinig kou
De onderstaande grafiek laat nog maar eens zien dat de afgelopen periode vooral veel sneeuw bracht, en weinig echte kou. De periode t/m 9 januari was in de winters van 2008-09, 2009-10 en 2010-11 nog veel kouder. Ook een recente winter van 2022-23 bracht meer kou. Ik moet hier wel bij vermelden dat we vandaag en morgen er nog circa 5 koudegetallen bij krijgen.
Van de afgelopen 20 winters verliepen er tot nu toe 7 kouder.
