Satellieten zijn essentieel voor allerlei zaken in de meteorologie, maar we kunnen er ook mooie weerfenomenen mee zien vanuit de ruimte! Zo waren de afgelopen weken bij de Canarische Eilanden regelmatig zogenaamde Von Kármán wervels zichtbaar. In deze blog bekijken we hoe deze ontstaan.
Op satellietbeelden zijn Von Kármán wervels te herkennen aan een reeks draaikolken in het wolkendek. De wervels liggen als het ware achter elkaar opgesteld en kunnen zich over honderden kilometers uitstrekken. Vanuit de ruimte levert dat vaak spectaculaire beelden op.
Vandaag (14 juni 2026) waren er schitterende Von Kármán wervelstraten ten zuidwesten van de Canarische Eilanden, zoals te zien op dit satellietbeeld. Rechts zie je de westkust van Afrika. (Bron: NASA)
Het verschijnsel is vernoemd naar de Hongaars-Amerikaanse natuurkundige Theodore von Kármán. Hij was gespecialiseerd in aerodynamica en was de eerste die de onderliggende natuurkundige processen beschreef.
Hoe ontstaan ze?
Wervels komen zowel in vloeistoffen als in gassen voor en ontstaan als een stroming wordt verstoord door een obstakel. In de atmosfeer, die bestaat uit gassen, gaat het daarbij vaak om bergachtige eilanden die de luchtstroming verstoren. De lucht wordt gedwongen een andere route te nemen en achter een eiland (ook wel lijzijde genoemd) kunnen vervolgens wervels ontstaan, die soms honderden kilometers met de wind worden meegevoerd.
De wervels ontstaan afwisselend aan de linker- en rechterkant van een eiland, gezien vanuit de windrichting. Daardoor vormt zich een karakteristiek patroon van links- en rechtsdraaiende draaikolken, ook wel een Von Kármán wervelstraat genoemd. Omdat deze Von Kármán wervels relatief groot zijn, kun je vanaf de grond vaak moeilijk zien, maar vanuit de satelliet levert het dus wel vaak fraaie plaatjes op!
Canarische Eilanden
Von Kármán wervelstraten zijn vrij zeldzaam, maar vooral de Canarische Eilanden staan erom bekend dat ze met enige regelmaat dit verschijnsel 'produceren'. Deze eilanden hebben een vulkanisch karakter en hebben daardoor hoge bergtoppen, zo reikt de Teide op Tenerife tot wel 3718 meter boven zeeniveau. Dit is voldoende om de luchtstroming zodanig te verstoren dat Von Kármán-wervels gevormd worden.
Deze foto, gemaakt vanuit het ISS, laat goed zien hoe bergachtig Tenerife is. Wolken hangen vaak op lagere hoogte dan de bergtoppen, waardoor ze erdoor beïnvloed kunnen worden en er wervelingen kunnen ontstaan. (Foto: ESA/NASA)
Aangezien er meerdere eilanden op een rij liggen kunnen er meerdere wervelstraten parallel aan elkaar ontstaan, die verder stroomafwaarts ook met elkaar in contact kunnen komen.
Azorenhogedrukgebied
Von Kármán wervels zijn meestal aan de zuid- tot zuidwestkant van de Canarische Eilanden te zien. Dit heeft alles te maken met de dominante windrichting daar: er ligt vaak een hogedrukgebied rond de Azoren, waardoor er rond de Canarische Eilanden meestal een noordelijke tot noordoostelijke wind heerst. De wind botst dus vaak op de noordzijde van de eilanden en aan de zuidzijde kun je vervolgens de verstoringen in de vorm van Von Kármán wervelstraten waarnemen.
Op de weerkaart van vandaag is de noord- tot noordoostelijke wind op de Canarische Eilanden (omcirkeld in de kaart) goed te zien. De kleuren geven de windkracht aan. Het hogedrukgebied lag vandaag een stukje ten zuiden van de Azoren. (Bron weerkaart: Windy.com)
Soms niet zichtbaar
Opvallend genoeg zijn Von Kármán-wervels niet altijd zichtbaar, zelfs wanneer ze eigenlijk wel aanwezig zijn. De wervels ontstaan namelijk in de luchtstroming zelf en niet in de bewolking. Om ze te kunnen zien, moet er dus bewolking aanwezig zijn. Je zou de wolken kunnen zien als een soort 'kleurstof' die de draaibewegingen in de lucht zichtbaar maakt.
Overigens moet de wind ook hard genoeg waaien, anders stroomt de lucht achter de eilanden weer verder zonder turbulentie en worden er geen wervels gevormd.
Ook elders op aarde
Von Kármán wervels komen zeker niet alleen bij de Canarische Eilanden voor. Ook bij bijvoorbeeld Madeira en de Kaapverdische Eilanden worden ze soms waargenomen.
Af en toe produceren zowel Madeira als de Canarische Eilanden Von Kármán wervelstraten. (Bron: NASA)
Ook bij de Kaapverdische Eilanden worden soms Von Kármán wervelstraten vastgelegd, zoals op deze satellietfoto van 25 april 2026. (Bron: NASA)
Je kunt zelf ook heel eenvoudig de satellietfoto's zoals in dit artikel getoond bekijken. Ga hiervoor naar deze link, waar je per dag (tot jaren terug) van de hele wereld satellietfoto's kunt bekijken.
