Klimaatverandering heeft een grote impact op de natuur. Seizoenen veranderen en extreem weer komt vaker voor. In de tussentijd spelen wilde dieren echter stilletjes ook een cruciale rol bij het beperken van door de mens veroorzaakte klimaatverandering.  

Door de mens veroorzaakte klimaatverandering heeft meerdere gevolgen. In grote lijnen wordt alle extreem weer extremer. Overstromingen hebben een grotere impact en droogte duurt langer. Ook de seizoenen worden beïnvloed: op sommige plaatsen wordt de winter natter, de zomer wordt warmer en de lente start eerder. Dat is misschien fijn als je van warmte en zon houdt, maar dit is geen goed nieuws voor de natuur. 

Afgelopen winter was heel bijzonder in Europa. Het Iberisch Schiereiland en de Britse Eilanden hadden keer op keer te maken met stormen en flinke overstromingen. Hierdoor zijn nesten verwoest, kleine zoogdieren zijn verdronken en eieren en overwinterende larven van vlinders en andere insecten zijn weggespoeld. Ook de zeevogels leidden eronder met meldingen van duizenden aangespoelde papegaaiduikers aan de kust van Zuidwest-Engeland, de Kanaaleilanden en Frankrijk. En dat zijn alleen de gevolgen van afgelopen winter. 

Foto: Ed Aldus

Hoewel sommige diersoorten van nature bestand zijn tegen natte winters, gaven reddingsorganisaties aan dat herhaalde stormen en een verzadigde bodem het vermogen van de dieren om hiermee om te gaan, te boven gaan. Veldmuizen, egels en andere soorten die in de grond nestelen, zoeken tijdens de koudere maanden beschutting in dichte begroeiing, bladerhopen en struikgewas. Zodra het water stijgt, verdwijnen die schuilplaatsen binnen enkele minuten.

Archieffoto: Nely van Frankenhuijzen (Beusichem)

Nog meer gevolgen

Klimaatverandering verandert het gedrag van dieren, insecten en planten en heeft een domino-effect op delicate ecosystemen. Door de langere lentes trekken teken naar het noorden, waardoor de kans op ziekten bij zowel dieren als mensen toeneemt. Ook muggen – een andere ziekteverspreider – komen eerder tevoorschijn en kunnen zich vaker voortplanten dankzij warmer en soms natter weer. In Canada zijn door muggen overgedragen ziekten al met 10 procent toegenomen.

Minder egels hebben een volledige winterslaap, wat leidt tot gezondheidsproblemen en een veranderd voedingspatroon. En hoewel mensen de iconische ijsbeer, drijvend op een eenzame ijsschots in de Arctische Oceaan zonder heen te kunnen, vaak zien als symbool van de gevolgen van klimaatverandering, is er geen enkele berensoort die er niet door wordt getroffen. Sommige Amerikaanse zwarte beren houden helemaal geen winterslaap, zowel vanwege een warmer klimaat als door de aanhoudende voedselbronnen, en dan vooral voedsel dat onbedoeld door mensen wordt aangeboden.

Een van de fijnste dingen van de lente is de komst van de vogels, hun gezang fleurt zo een warme dag op. Maar vogels worden ernstig bedreigd door klimaatverandering. Hun migratietijden verschuiven, wat betekent dat ze mogelijk eerder – of zelfs later – verschijnen dan hun voedselbronnen, een fenomeen dat a-synchronie wordt genoemd. Maar dat is niet de enige klimaatgerelateerde bedreiging. Naarmate het klimaat opwarmt, verspreiden ziekten zoals het West-Nijl-virus, malaria en vogelgriep zich. Die factoren hebben een grote invloed op de populaties van sommige diersoorten.

Een Scholekster (foto: Els Bax, Noordwijk aan Zee)

Er is ook bezorgdheid over dieren die op bepaalde hoogte voorkomen. Als de temperatuur in een berggebied blijft stijgen, kunnen de dieren bijvoorbeeld naar hogere gebieden trekken waar het klimaat beter bij hen past, maar hun voeding is niet per se beschikbaar op hogere hoogte. 

De keerzijde

Sommige dieren hebben echt veel moeite om aan te passen bij een veranderend klimaat, maar niet alle dieren! Sommige wilde dieren spelen juist een cruciale rol bij het beperken van door de mens veroorzaakte klimaatverandering. 

Olifanten en tijgers

Grote herbivoren zoals olifanten spelen een belangrijke rol in ecosystemen en biogeochemische cycli. Olifanten zorgen voor een afname in de dichtheid van bosstammen in de Afrikaanse regenwouden. Dat verandert de concurrentie om licht, water en ruimte tussen bomen. Deze veranderingen bevorderen de groei van grotere bomen, die koolstof uit de lucht kunnen opnemen. Volgens het WWF wordt geschat dat slechts één bosolifant de netto koolstofopnamecapaciteit van een bos met bijna 250 hectare kan vergroten. Dit is gelijk aan het verwijderen van de jaarlijkse uitstoot van 2047 auto's uit de atmosfeer.

Een andere studie toonde weer aan dat bossen met inheemse tijgers tot 12 procent meer koolstof per hectare opslaan. Dit komt doordat tijgers jagen op herten en wilde zwijnen, die anders de groei van bomen en planten zouden belemmeren.

Kangoeroeratten en egels

In Australië graven soorten zoals de bettong en de mierenegel holen en kuilen in bossen. Deze vangen op natuurlijke wijze bladeren op en verhogen de hoeveelheid voedingsstoffen in de bodem, wat kan helpen om meer koolstof vast te leggen en vocht vast te houden in bossen die steeds droger en kwetsbaarder worden voor bosbranden.

Groene zeeschildpad en zeekoeien

Groene zeeschildpadden in Australië eten zeegraszaad en verspreiden het naar andere plekken – soms wel tot 650 km verderop. Zeegras is cruciaal voor koolstofvastlegging. Doegongs, ook wel Indische zeekoeien genoemd, helpen ook bij de verspreiding van zeegras, onder andere in het steeds meer bedreigde Great Barrier Reef.

Doegong (foto: Geoff Spiby, CC BY-SA 3.0)

De superheld

En dan de superheld onder de dieren... Bevers kunnen met hun vermogen om dammen te bouwen fungeren als natuurlijke bescherming tegen overstromingen. Dit is des te belangrijker in een opwarmende wereld, waarin zware regenval en overstromingen vaker voorkomen. Beverdammen kunnen ook dienen als natuurlijke brandwerende barrière. Onderzoek toont aan dat gebieden met beverdammen drie keer minder getroffen worden door bosbranden. Dit helpt de vegetatie groen en weelderig te houden en beschermt belangrijke koolstofopslaggebieden.

Archieffoto: Josine Janssen (Grathem)

Bronnen
How are flooding and storms affecting wildlife? - BBC
Climate change is bringing earlier springs, but it's wreaking havoc on animals - CBC
From carbon-storing tigers to flood-blocking beavers: How wildlife secretly tackles climate change - EuroNews