In de Oostzee, ook wel de Baltische Zee genoemd, worden momenteel uitzonderlijk lage waterstanden gemeten. De oorzaak is een aanhoudende oostenwind die al sinds begin januari over grote dele van de zee waait. Deze wind duwt het water richting het westen, waardoor grote hoeveelheden zeewater via het Kattegat naar de Noordzee worden verplaatst. Wanneer de wind draait stroomt water uit de Noordzee richting de Oostzee, wat grote gevolgen kan hebben voor de lokale ecosystemen.
Door deze langdurige weersituatie is de waterstand in de Oostzee sterk gedaald. Inmiddels ligt het peil 67 centimeter onder het langdurig gemiddelde. Daarmee is sprake van de laagste waterstand sinds het begin van de metingen in 1886. Deze metingen worden uitgevoerd door het IOW, het Leibniz Instituut voor Oostzeeonderzoek. Volgens berekeningen van het instituut bevat de Baltische Zee op dit moment ongeveer 275 kubieke kilometer minder water dan gemiddeld. In de afgelopen 140 jaar zijn slechts vijf andere jaren geweest waarin een waterstand van meer dan 60 centimeter onder het gemiddelde werd gemeten.
Kaart van Noord-Europa. De Oostzee is aangegeven in het blauw. Het Kattegat is de zeestraat tussen Zweden en Denemarken. Bron: Wikipedia
Mogelijke instroom van Noordzeewater
Een lage waterstand in de Oostzee vergroot de kans op instroom van water uit de Noordzee. Al bij een daling van 20 centimeter onder het gemiddelde wordt rekening gehouden met een verhoogde instroom van zout Noordzeewater richting de Oostzee. Met de huidige waterstand van -67 centimeter is die kans aanzienlijk groter.
Of deze instroom daadwerkelijk plaatsvindt, hangt vooral af van de windrichting in de komende periode. Zolang de oostenwind aanhoudt, blijft water uit de Oostzee wegstromen. Wanneer de wind echter draait naar een langdurige westenwind, kan de stroming omkeren en kan zout- en zuurstofrijk water uit de Noordzee de Oostzee binnenstromen. Onderzoekers van het IOW kijken daarom niet alleen naar de huidige waterstanden, maar ook naar de weersverwachtingen voor de komende dagen en weken. Volgens hun berekeningen ligt de kans op instroom momenteel tussen de 80 en 90 procent, wat hoger is dan in lange tijd het geval is geweest.
Gevolgen voor diepere waterlagen
Noordzeewater verschilt op meerdere punten van het water in de Oostzee. Het is zouter en heeft daardoor hogere dichtheid. Wanneer het de Oostzee binnenstroomt, zal het vooral onder het relatief zoetere Oostzeewater doorstromen en de diepere lagen bereiken. Dat kan gevolgen hebben voor de fysische en chemische omstandigheden in die delen van de zee.
Kouder water kan meer zuurstof bevatten dan warmer water. Instromend koud Noordzeewater zou daarom extra zuurstof kunnen aanvoeren naar de diepere, warmere lagen van de Oostzee. Tegelijkertijd kan het ook leiden tot een daling van de watertemperatuur op diepte, terwijl het lokale ecosysteem is aangepast aan relatief warmere omstandigheden.
Op dit moment zorgen warmere diepe waterlagen voor een verhoogde microbiële activiteit, wat bijvoorbeeld de afbraak van organisch materiaal versnelt en gepaard gaat met een hogere zuurstofopname. Deze combinatie van hogere temperaturen en lagere zuurstofconcentraties kan leiden tot ongunstige omstandigheden voor vissen en andere organismen. Daarnaast kan bij zuurstofarme omstandigheden een verhoogde afgifte van nutriënten uit de zeebodem optreden.
De onderzoekers van het IOW houden de ontwikkelingen daarom nauwlettend in de gaten. De verwachting is dat de wind boven de Oostzee in de komende week iets zal draaien, wat de kans op instroom van Noordzeewater verder vergroot.
