Januari bracht in Nederland regelmatig winters weer, maar échte kou bleef uit. In Noord- en Oost-Europa is dat een ander verhaal: daar is al lange tijd sprake van streng winterweer en de komende dagen bereikt dat een nieuw hoogtepunt. Hoe laag de temperaturen daar uitkomen en of die kou ook Nederland bereikt, lees je in deze blog!
Koude januari
Kerst verliep nog bijzonder zacht in Noord-Europa, maar rond de jaarwisseling viel de winter in. 's Nachts daalden de temperaturen tot onder de -30 in het noorden van Scandinavië en Finland, met op 9 januari lokaal bijna -43 graden in Lapland! Je zou het dubbele diepvriestemperaturen kunnen noemen.
Rond het midden van de maand was er een iets zachter intermezzo, maar sinds ongeveer 23 januari is de winter weer volop terug. Vannacht was het in Lapland onder de -30 en gisterochtend werd zelfs op het vliegveld van Helsinki, helemaal in het zuiden van Finland, een temperatuur van -25,3 graden gemeten. Dat is vrij uitzonderlijk voor die regio en komt zeker niet elk jaar voor.
In Helsinki is de temperatuur deze maand overigens slechts één à twee dagen nipt boven nul gekomen. Verder is daar met een maandgemiddelde van ongeveer -9 graden (op het vliegveld) sprake van de koudste januari sinds 2016. In Riga (Letland) was het, met een vergelijkbaar gemiddelde, zelfs de koudste januari sinds 2010. Het geeft wel aan dat delen van Europa een bijzonder koude wintermaand achter de rug hebben, zeker in het huidige klimaat.
In Lapland was het de afgelopen tijd regelmatig koud genoeg voor een indrukwekkend fenomeen: lichtpilaren. Die ontstaan wanneer zwevende ijskristallen in de lucht licht naar boven weerkaatsen, waardoor verticale lichtzuilen ontstaan. (Foto: Julian Scheerder)
Zee-ijs Oostzee
Dankzij al dat koude weer van de afgelopen maand is een deel van de Oostzee dichtgevroren. Dat is op zichzelf niet uitzonderlijk: elke winter bevriezen vooral de kustwateren van onder meer Zweden en Finland. Momenteel is het ijsoppervlak echter een stuk groter dan normaal in deze tijd van het jaar. Inmiddels ligt het hele noordelijke deel van de Oostzee dicht en breidt het zee-ijs zich ook steeds verder uit in de Finse Golf (tussen Finland en Estland).
Deze hardloper trotseerde gisterochtend de kou in Helsinki. De kustwateren zijn er al wekenlang dichtgevroren en het ijs heeft zich inmiddels kilometers ver richting zee uitgebreid. (Foto: Heikki Saukkomaa via Helsinki Times)
De onderstaande grafiek laat de ontwikkeling van het totale zee-ijsoppervlak in de Oostzee zien. Op dit moment is het gebied met zee-ijs ruim twee keer zo groot als normaal en zelfs bijna vier keer zo groot als vorig jaar op deze datum! Gezien de weersverwachting zal het ijs de komende tijd alleen maar verder gaan aangroeien.
De ontwikkeling van het totale oppervlak van zee-ijs in de Oostzee. De zwarte lijn is van deze winter en de groene is het langjarig gemiddelde. De gestippelde zwarte lijn is van de vorige winter. (Bron: FMI)
Verscherping van de kou
De afgelopen dagen was het dus weer steenkoud in grote delen van Scandinavië en Finland, en dit houdt daar dit weekend nog aan. Wel draait de wind komende nacht in Lapland naar het zuiden, waardoor de temperaturen daar oplopen naar normalere waardes.
Intussen stroomt het komende etmaal vanuit Rusland een nieuwe bel met ijskoude lucht uit over Oost-Europa en een groot deel van Finland. De kaart hieronder toont de verwachte temperaturen morgen overdag. In onder andere de Baltische Staten, Wit-Rusland, Oekraïne, Finland en een deel van Polen blijft het kwik 's middags rond of onder -15 graden steken. De nacht naar maandag kan daar vervolgens extreem koud verlopen met minima van -20 tot zelfs -30 graden. Dat is in sommige gebieden meer dan 20 graden kouder dan normaal voor deze tijd van het jaar!
De verwachte temperaturen morgenmiddag in Noord- en Oost-Europa. Linksonder is Nederland te zien, dat grotendeels in de zachte lucht zit. (Bron: WXCharts)
Zelfs als we verder kijken richting midden februari, zijn er nog steeds sterke signalen dat de kou zich in Noord-Europa weet te handhaven. Hogedruk blijft daar namelijk dominant, terwijl lagedrukgebieden vooral richting Centraal- en Zuid-Europa trekken. Dat levert een overwegend oostelijke stroming op, vanaf het koude continent dus. In het zuiden van Europa zal meestal het juist aan de warme kant zijn.
En Nederland dan?
Nederland ligt al geruime tijd precies op de grens tussen de winterkou in Noord-Europa, en zachtere lucht vanuit Zuid-Europa. Dat leverde vanaf 18 januari vaak grote temperatuurverschillen op tussen het noordoosten en het zuiden van Nederland. Zo bleef het op 24 januari in Groningen en Drenthe de hele dag vriezen, terwijl het in het zuiden 10 graden werd.
Ook de komende tijd zullen we zulke verschillen vaak blijven zien, want het grensvlak tussen de koude en zachte lucht blijft min of meer op zijn plek. De onderstaande kaart laat die scheiding in de omgeving van Nederland goed zien.
De verwachte temperatuurafwijking in de week van 2 t/m 9 februari. De blauwe kleuren geven de koude lucht aan; rode kleuren duiden op hogere temperaturen dan gebruikelijk. (Bron: ECMWF)
Toch lijkt het erop dat de kou ook af en toe zuidelijker kan uitbreiden, waardoor een groter deel van Nederland (tijdelijk) in de koude lucht terechtkomt. Dat is ook zichtbaar op de kaart: de blauwe tinten reiken daar tot aan het zuiden van het land. Maandag en dinsdag bereikt echt koude lucht het noorden van het land. De temperatuur zal daar dan overdag niet of nauwelijks boven nul uitkomen, dinsdag mogelijk ook in het midden van Nederland.
Woensdag lijkt de zachte lucht terrein te winnen, en wat daarna gebeurt is nog erg onzeker. Het zou goed kunnen dat het in het noorden van het land dan weer winters wordt, terwijl het zuiden in de zachte lucht blijft. Maar het is ook mogelijk dat het hele land in de kou terechtkomt. Het is in ieder geval interessant om de ontwikkelingen de komende dagen te blijven volgen!
De temperatuurpluim voor het midden van het land. Vanaf dinsdag wordt de verwachting onzeker, maar op de langere termijn is de kans op kouder weer dan normaal groot. Doordat de wintergrens in de buurt van Nederland ligt, is de pluim voor het noordoosten een stuk kouder en die voor het zuidwesten juist een stuk zachter. (Bron: KNMI)
