Het broedseizoen is volgens een blik op de kalender al begonnen, maar wist je dat vogels deze kalender helemaal niet volgen? Vogels hebben de bijzondere eigenschap dat ze het leggen van eieren kunnen vervroegen of uitstellen. Ze beïnvloeden hun voortplanting dus op basis van het weer.
Kwetsbare jongen
De mens heeft maar weinig invloed op het uiteindelijke moment van bevalling, maar wist je dat vogels het leggen van eieren wel kunnen vervroegen of uitstellen? Ze moeten wel, dat zit zo:
De vogels zijn voor hun voortbestaan ontzettend afhankelijk van de beschikbaarheid van voedsel zodra hun jongen uit het ei komen. Alles draait om de timing. In feite moeten vogels ieder voorjaar een gok nemen wat het beste moment is om eieren te leggen. Dit komt vooral doordat hun voedsel (vooral insecten) ook sterk afhankelijk is van het weer. Daarom kunnen de vogels, afhankelijk van temperatuur en neerslag, het leggen van eieren vervroegen of uitstellen.
Kies je strategie
Vogels kunnen hierbij kiezen uit twee strategieën voor het grootbrengen van hun jongen:
Strategie 1: high risk, high reward
Leg je je eieren vroeg in het seizoen, dan kan het weer nog omslaan met vorst of regen. Wanneer het weer omslaat, kan het de hoeveelheid beschikbaar voedsel flink beperken. Dan zal er een groot deel van je jongen het niet halen. Als het wel goed weer blijft, ben je één van de eersten en is een groot deel van het voedsel voor jou. Alle jongen kunnen het halen.
Strategie 2: low risk, low reward
Leg je je eieren laat in het seizoen, is de kans op weeromslagen kleiner. Maar, alle andere vogels zijn al actief dus er is veel concurrentie voor voedsel. Je verzamelt daardoor waarschijnlijk te weinig voedsel voor alle jongen. Slechts een deel van de jongen zal het dus overleven.
2013, een zeer koude lente
Om te kijken tot hoever vogels hun voortplanting kunnen uitstellen, is het interessant om naar het meest koude voorjaar te kijken van deze eeuw. Dat is het voorjaar van 2013. Toen voerde een hardnekkige oostenwind in maart lange tijd koude lucht aan. Er waren regionaal 3 ijsdagen, en in het Limburgse Ell kelderde de temperatuur 's nachts nog naar -13,3 graden. Op 11 en 12 maart zorgde een sneeuwjacht voor problemen in Zuid-Nederland. April en mei waren daarna ook koud. Kortom, een lente waarin je je eieren liever wat later legt.
Een foto van 12 maart 2013, gemaakt door W. Bonnink-Naves.
Een Pools onderzoek volgde wanneer koolmezen en blauwe mezen hun eieren leggen. Gemiddeld legden deze vogels rond 19 april hun eieren, maar in 2013 bleken ze dit uitgesteld te hebben tot 26-30 april. Ook andere onderzoeken komen ongeveer tot anderhalve week “uitstelgedrag”.
Klimaatverandering en het broedseizoen
Tot nu toe hadden we het over variatie van jaar tot jaar, het ene jaar heeft een relatief warm voorjaar, het andere een relatief koud voorjaar. Vogels kunnen tot anderhalve week wachten met hun eieren. Kijken we naar gemiddelden over langere tijd, dan zien we dat vogels steeds eerder een ei leggen, omdat het voorjaar gemiddeld steeds warmer wordt.
Zangvogels legden in de jaren tachtig nog halverwege mei hun eerste ei. Tegenwoordig is dat begin mei al, 8 dagen vroeger!
Ook in Nederland werden de eieren in 2013 ongeveer anderhalve week later gelegd. Verder zien we dat de eieren vroeger later gelegd werden, dat komt vooral doordat die lentes toen nog minder warm waren. Bron: CLO.
Eierleggen en temperatuur zijn sterk met elkaar verbonden. Voor vogels is temperatuur een belangrijke factor om de gok te nemen wanneer ze eieren leggen. Bron: CLO.
Wordt dit jaar een vroeg broedseizoen?
De maanden waarin de meeste vogels gaan broeden lopen van maart tot en met mei. We zijn nu dus net twee weken onderweg in deze periode, en de komende twee en een halve maand kan er nog veel gebeuren op weergebied. Het feit is echter al wel: de periode van 1 t/m 14 maart is tot nu toe zéér zacht verlopen. Met een gemiddelde temperatuur van 8,7 graden verliep deze periode slechts één keer warmer (1991 met 9,4 graden). Ook de komende week wordt het weer buitengewoon zacht, waardoor we er juist nog een schepje bovenop doen. Dit voorjaar neigt nu dus al voorzichtig naar de warme kant. Alleen als het lange tijd kouder dan normaal wordt, kunnen we nog in de buurt van een gemiddeld voorjaar komen.
Woensdag wordt het opnieuw zeer zacht, ook andere dagen ligt de temperatuur (ruim) boven het klimaatgemiddelde.
