Overal ter wereld hoor je vaker van extreem weer. Of het nu over droogte en hittegolven gaat, of over extreme regen-/sneeuwval en overstromingen. Door klimaatverandering komt extreem weer vaker voor. Uit recent onderzoek is dit opnieuw bevestigd en daarbij ook op een unieke manier, namelijk door oude bomen.
Vorige week is het Middellandse Zeegebied door storm Harry getroffen. Het ging voornamelijk om flinke overstromingen, maar ook windsnelheid speelde een grote rol. Vooral over het zuiden van Italië en dan met name het eiland Sicilië liet Harry een spoor van vernietiging achter. Daar is zelfs een noodtoestand aangekondigd.
Bron: Torino Cronaca via X
Door klimaatverandering komen stormen als Harry vaker voor en neemt de kans toe dat deze stormen heftiger uitpakken. Niet alleen in het Middellands Zeegebied, maar eigenlijk overal ter wereld. Dat is al meerdere keren bewezen en nu weer opnieuw bevestigd met een studie over de klimaatgegevens die opgeslagen worden in oude bomen.
Bomen als klimaatarchief
Oude dennenbomen in het Iberisch gebergte van Oost-Spanje hebben meer dan vijf eeuwen aan mediterrane weersomstandigheden onopgemerkt bewaard. Door de jaarringen in het hout te bestuderen, hebben wetenschappers nu opvallende informatie ontdekt: de huidige stormen en droogte worden heviger en komen vaker voor dan bijna alle weerextremen wat de regio sinds het begin van de 16e eeuw heeft meegemaakt.
Deze studie reconstrueerde 520 jaar aan neerslagvariabiliteit in het westelijke Middellandse Zeegebied met behulp van jaarringgegevens van langlevende Spaanse dennenbomen. De bevindingen tonen aan dat de afgelopen decennia sterk afwijken van de historische gegevens, gekenmerkt door een toename van zowel extreme regenval als langdurige droogteperiodes als gevolg van de opwarming van het klimaat.
Elk jaar vormen bomen een nieuwe groeiring, waarmee een natuurlijk archief van de omgevingsomstandigheden ontstaat. In natte jaren produceren bomen doorgaans bredere ringen omdat er voldoende water beschikbaar is voor de groei, terwijl droge jaren smallere ringen achterlaten omdat de groei vertraagt.
Jaarringen van een zomereik (foto: Tim van der Staak via Wikipedia, Attribution-ShareAlike 4.0 International)Tim van der Staak.jpg
Door deze ringen te meten en patronen te vergelijken tussen vele bomen, kunnen wetenschappers klimaatomstandigheden uit het verleden reconstrueren, lang voordat er weerinstrumenten bestonden.
Het onderzoek
Voor dit onderzoek richtten de onderzoekers zich op dennenbomen van hooggelegen locaties in Oost-Spanje, waar de groei bijzonder gevoelig is voor veranderingen in de neerslag. Sommige van de onderzochte bomen zijn eeuwenoud, waardoor het team een ononderbroken reeks kon samenstellen die teruggaat tot 1503.
Foto: Clement Godbarge, Pinar Sierra de Guadarrama (Wikipedia, cc Attribution Sharealike 3.0 Unported)
Het resultaat is een van de langste en meest gedetailleerde reconstructies van neerslag voor het westelijke Middellandse Zeegebied, en biedt een zeldzaam inzicht in hoe de regenval door de generaties heen is gevarieerd.
Omdat instrumentele regenvalmetingen doorgaans niet veel langer dan een eeuw beslaan, bieden boomringen een cruciale manier om recente extremen in een veel langere historische context te plaatsen, waardoor klimaatgeschiedenis honderden jaren terug kan worden getrokken.
Dendroklimatologie
Dendrochronologie is de wetenschapsdiscipline waar jaarringen van bomen gebruikt worden om houten voorwerpen of archeologische vondsten te dateren. Wanneer groeiringen van bomen gebruikt worden om een vergelijking te treffen tussen het huidige klimaat en het klimaat van lang geleden (zoals in de studie hierboven), spreekt men van dendroklimatologie.
Echo's van extreem weer
De historische gegevens tonen aan dat de regenval in het Middellandse Zeegebied nooit stabiel is geweest. In de afgelopen vijf eeuwen heeft de regio herhaaldelijk geschommeld tussen nattere en drogere perioden, soms decennialang. Deze schommelingen hebben het landschap, de waterbeschikbaarheid en de landbouw gevormd, lang voordat de moderne klimaatverandering een rol ging spelen.
Wat de recente periode onderscheidt, is niet alleen het bestaan van extreem weer, maar ook hoe vaak en hoe hevig het is. In vergelijking met de meeste voorgaande eeuwen laten de late 20e en vroege 21e eeuw een opeenhoping zien van ongewoon intense gebeurtenissen. Ernstige droogtes en perioden met hevige regenval komen vaker voor en bereiken niveaus die in een groot deel van de historische gegevens zeldzaam of afwezig waren. In plaats van gestaag naar nattere of drogere omstandigheden te bewegen, lijkt het mediterrane klimaat grilliger te worden, met scherpere schommelingen tussen tegengestelde extremen.
Extremen
De duidelijkste signalen in de jaarringgegevens zijn extreme regenval. Zware stortbuien komen nu vaker voor dan in het verleden. Door een relatief warmere Middellandse Zee kunnen deze zware stortbuien en intens lagedrukgebieden veel vocht vanuit de zee opnemen. Blijven dergelijke weersystemen lang hangen boven een bepaald gebied, kunnen ze in korte tijd voor grote hoeveelheden regen zorgen, waardoor het risico op overstromingen en aardverschuivingen toeneemt.
Extreme onweersbuien nemen toe vanwege de opwarming van de aarde (archieffoto: Marc Otjens, Costa Brava)
Tegelijkertijd worden droge perioden steeds ernstiger. Stijgende temperaturen verhogen de verdamping van bodem en vegetatie, waardoor de droogte verergert, zelfs in jaren waarin de totale regenval niet dramatisch daalt. Deze combinatie – hevige regenbuien afgewisseld met langere, hetere droge perioden – legt een steeds grotere druk op ecosystemen en watervoorraden.
Waarom maakt het uit?!
Extreem weer heeft doorgaans veel grotere gevolgen dan geleidelijke veranderingen. Plotselinge stortbuien kunnen afwateringssystemen overbelasten en infrastructuur beschadigen, terwijl langdurige droogte de oogstopbrengsten verlaagt, reservoirs uitput en bossen, die al te lijden hebben onder de hitte, onder druk zet.
Het Middellandse Zeegebied is bijzonder kwetsbaar voor deze risico's omdat het zich op de grens tussen gematigde en droge klimaatzones bevindt. Kleine veranderingen in de atmosferische circulatie of de zeewatertemperatuur kunnen grote verschuivingen in neerslagpatronen veroorzaken. Naarmate het klimaat opwarmt, lijkt deze gevoeligheid toe te nemen, waardoor de impact van zowel natte als droge extremen wordt versterkt.
Oude Spaanse dennenbomen kunnen de toekomst niet voorspellen, maar ze geven wel een krachtige waarschuwing. Hun jaarringen laten zien dat het mediterrane klimaat nu de grenzen overschrijdt die eeuwenlang de samenlevingen hebben gevormd, en dat aanpassing aan deze nieuwe realiteit vereist dat we ons voorbereiden op een wereld met hevigere stormen, ernstigere droogte en grotere onzekerheid.
