Op een gure winterochtend verzamelt een groepje zwemmers zich in Egmond aan Zee. Terwijl de meeste mensen hun sjaal nog wat dichter aantrekken, stappen zij rustig het ijskoude water in. Winterzwemmen (of zelfs kort pootjebaden) wint razendsnel aan populariteit. Maar wat gebeurt er precies in het lichaam als je het koude water trotseert, en hoe koud is dat Nederlandse water nu eigenlijk?
In Nederland bereikt het oppervlaktewater bijna altijd zijn koudste punt aan het einde van de winter, meestal in februari. Water heeft de eigenschap dat het veel langzamer afkoelt en opwarmt dan land. Dit komt onder andere doordat water constant mengt terwijl het opwarmt of afkoelt. Hierdoor is het in de herfst vaak nog heerlijk om bijvoorbeeld in de zee te zwemmen. De omgevingstemperatuur is al een flink stuk afgekoeld en hierdoor koelt de toplaag van het water wel af, maar deze mengt constant met de warme lagen eronder, waardoor het heerlijk warm voelt.
Aan het eind van de winter en begin van de lente is het water op zijn koudst. Tijdens de eerste warme lentedag voelt het water daardoor juist weer shocking koud! Het duurt dan juist weer weken en aan zee zelfs maanden voordat het weer een beetje op temperatuur is. Langs de kust liggen de zeewatertemperaturen in deze tijd van het jaar doorgaans rond de 3 tot 6 °C. Binnenwateren zoals meren en plassen komen gemiddeld uit tussen 1 en 5 °C, afhankelijk van locatie en diepte. Plaatsen als het IJsselmeer, Markermeer en Lauwersmeer meten in februari vaak hooguit 2 tot 3 °C. Een duik, of zelfs even pootjebaden, betekent dus een directe confrontatie met intense kou. Waarom is het dan toch zo aantrekkelijk?
De aantrekkingskracht van een ijskoude duik. En is het gezond?
De populariteit van koudwaterzwemmen kreeg een enorme boost door de “Iceman‑trend” van de afgelopen jaren. De “Iceman‑trend” verwijst naar de wereldwijde hype rond koudetraining, vooral ijsbaden en cold plunges, geïnspireerd door de Nederlandse Wim Hof, ook wel The Iceman genaamd. Zijn methode – een combinatie van koudeblootstelling, ademhalingstechnieken en mindset – is razenpopulair. Op sociale media zie je talloze video's van mensen die zich in ijsbaden laten zakken. Het verfriste gevoel na afloop wordt vaak gezien als bewijs dat het goed voor je lichaam is. Maar wat zegt de wetenschap?Brrrrrrrrrrron: Wikipedia
In een aantal studies wordt inderdaad een verbeterde stemming, minder stress en meer energie gerapporteerd na regelmatig winterzwemmen. Zo lieten onderzoekers van de Maastricht University zien dat regelmatige blootstelling aan kou een gunstig effect kan hebben op de stofwisseling en verwerking van suikers en vetten. Onderzoekers van het Radboud UMC ontdekten dat Wim Hof in staat is om via ademhaling en blootstelling aan kou zijn autonome zenuwstelsel te beïnvloeden, iets wat lange tijd als onmogelijk werd gezien. Later bleek in een vervolgexperiment dat een groep getrainde proefpersonen ook hun immuunreactie kon onderdrukken na toediening van een ongevaarlijke bacterie — dankzij dezelfde ademhalingstechniek en koude‑exposure.
Andere onderzoeken tonen dat winterzwemmers een toename in energie, levendigheid en vermindering van vermoeidheid ervaren vergeleken met controlegroepen die niet zwemmen. Ook cognitief lijken er voordelen te zijn. Uit een onderzoek waarin deelnemers drie keer per week tien minuten in 10°C water doken, bleek dat zij na vier weken mentale flexibiliteit en verwerkingssnelheid hadden verbeterd, en bovendien minder slaapstoornissen en zorgen rapporteerden. In principe zijn dit ook voordelen die je vaak ziet bij iemand die regelmatig stukken wandelt of sport.
Euforie en gelukshormonen?
Waarom voelt een ijskoude duik zo euforisch? Onderzoekers vermoeden dat het te maken heeft met de afgifte van gelukshormonen, dopamine, endorfine en serotonine, die vrijkomen na de eerste stressreactie van het lichaam. Die reactie ziet er ongeveer zo uit: direct bij contact met het koude water schiet de hartslag omhoog en versnelt de ademhaling, een natuurlijke alarmrespons. Maar zodra je de ademhaling onder controle krijgt, stabiliseert de cortisolspiegel (het stresshormoon) en daalt deze zelfs na de sessie, wat bijdraagt aan een beter humeur en een gevoel van mentale helderheid. Veel zwemmers benoemen ook de mentale uitdaging: je overwint jezelf. Dat overwinningsgevoel en het buiten zijn, vaak met een hechte groep, speelt een belangrijke rol in het psychologische effect van winterzwemmen. 
Foto: John Dalhuijsen, Zandvoort aan Zee
De risico's
Hoe gezond koudwaterzwemmen ook kan voelen, het is niet zonder gevaar. De plotselinge onderdompeling kan leiden tot koudeschok, waarbij ademhaling en hartslag plots versnellen. Dat kan bij onervaren zwemmers paniek veroorzaken of in zeldzame gevallen zelfs klachten aan hart en luchtwegen verergeren. Daarnaast ligt onderkoeling altijd op de loer, zeker in water dat onder de 6°C zakt, wat in Nederland in de winter de norm is. Daarbij reageren spieren sterk op kou: je kunt last krijgen van spierkrampen, trage bewegingen of zelfs controleverlies over armen en benen. Dat maakt terugzwemmen naar de kant gevaarlijk. Daarnaast kan de mentale uitdaging en het euforische gevoel na de duik mensen misleiden over hun daadwerkelijke fysieke toestand. Experts adviseren daarom om nooit alleen te zwemmen, kort te blijven (bijvoorbeeld 1–2 minuten bij water rond 5°C), en altijd rustig het water in te gaan.
Foto: Tonny de Vries, Delfzijl
Een nieuwe wintertraditie
Tegenwoordig wordt een plons in het koude water dus veel vaker gedaan dan de jaarlijkse nieuwjaarsduik. Of je nu kiest voor een korte voetbad in een bevroren plas of een volledige duik in de winterzee: de combinatie van fysieke uitdaging, mentale reset en sociale verbondenheid maakt koudwaterzwemmen voor velen een fijn en waardevol winterritueel. De wetenschap laat een groeiend aantal positieve aanwijzingen zien, al blijft veel onderzoek kleinschalig. Eén ding staat vast: wie zich aan de kou waagt, ervaart iets wat zowel lichaam als geest wakker schudt.
