De extreme hitte is dan misschien even verdwenen, de gevolgen worden juist steeds zichtbaarder. De droogte neemt toe en de waterstanden van de Rijn zijn uitzonderlijk laag. Ligt de oorzaak in het weer van maanden geleden, in een gebied hier ver vandaan? En komt er op tijd voldoende regen, of stevenen we af op nieuwe records?
Waar het in eind mei en juni echt om extreme hitte ging, lijkt deze hoogzomerse periode uiteindelijk zonder extreme hitte te verlopen. Maar, vergis je niet! Van de 126 meetjaren in De Bilt verliepen er 115 julimaanden tot dusver koeler. Deze julimaand staat tot dusver op de 9de plaats.
De tweede helft van juli lijkt wel een stuk koeler te gaan beginnen, dus mogelijk zal het uiteindelijke maandgemiddelde nog wat dalen.
Van de regen in de drup
Zo gaat het spreekwoord, maar eigenlijk gaan we van de hitte naar de droogte. Waar er eind mei en eind juni nog onweerssituaties waren waarbij er regelmatig regen viel, is deze hoogzomerse periode buitengewoon droog! De aandacht gaat dus meer en meer uit naar de droogte.
Tot nu toe viel er deze maand erg weinig neerslag, alleen in het noordoosten en plaatselijk in Overijssel viel er nog wat neerslag van betekenis. Bron: KNMI.
Bovenstaande kaart laat zien dat de afgelopen twee weken landelijk erg droog waren, maar het is op veel plaatsen al langer droog. Daarom staat hieronder de neerslagindex van de afgelopen maand, of van de afgelopen 6 maanden. Een droge periode heeft binnen weken effect op de bovenste laag van de bodem. Als het enkele maanden lang droger dan normaal is, kan dat ook effect hebben op het grondwater dieper in de bodem. Daar liggen bijvoorbeeld boomwortels die het water ook dieper uit de bodem halen.
De afgelopen maand is vooral in het oosten, zuiden en hele westen erg droog. Daar zal de toplaag waarschijnlijk ook uitgedroogd zijn. Kijken we ook naar 6 maanden terug, dan profiteren meer delen nog van nattere maanden eerder dit jaar. Enkel het hele westen is echt al maandenlang eigenlijk te droog.
Donkerrood = extreem droog (SPI -2), rood = zeer droog (SPI -1,5), oranje = vrij droog (SPI -1). In het gele tot blauwe gebied is het qua neerslag nog normaal. De zware onweersbuien trokken afgelopen maand vooral van Utrecht naar Groningen, die herken je op de kaart links nog duidelijk terug.
Lage waterstanden
Niet alleen in de Nederlandse bodem is de droogte voelbaar, ook de rivieren hebben een erg lage waterstand. Op het punt waar de Rijn Nederland binnenkomt passeert normaal zo’n 1500 tot 2000 m3 water per seconde. Momenteel passeert slechts 820 m3/s, en is de waterstand nog dalende. Het is waarschijnlijk dat de afvoer komend weekend verder daalt, mogelijk zelfs tot 700 m3/s. Hierna is de verwachting nog onzeker, er zijn namelijk wel onweersbuien mogelijk in Duitsland en de Alpen (het stroomgebied van de Rijn).
De huidige afvoer bij Lobith is zeer laag, zeker ook voor de tijd van het jaar. Een afvoer kleiner dan 800 m3/s in juli is slechts eenmaal eerder voorgekomen en wel in 1976. De zomer van 1976 was een bijzonder warme en droge zomer uit de vorige eeuw. Toen speelde klimaatverandering echter nog een kleine rol en was het enkel in West-Europa bijzonder warm, tegenwoordig is het in heel Europa veel warmer dan vroeger.
Ook in de Maas staat weinig water, dit komt ook doordat veel water afgetapt wordt om de kanalen te vullen. Fotograaf: Hans Janssen (Geulle, Limburg).
De situatie in de Alpen
In het voorjaar en de zomer is het smeltwater dat de Rijn uit de Alpen krijgt belangrijk. In het hooggebergte wordt begin april vaak pas de dikste sneeuwbedekking bereikt, waarna in april, mei, juni en juli het smeltwater van de sneeuw door de Rijn heen stroomt. De eerste oorzaak van de extreem lage waterstand in de Rijn lag eigenlijk al in de afgelopen winter. Toen viel er minder sneeuw dan normaal in grote delen van de Alpen, vaak scheelde dat zo'n halve meter sneeuw.
Het Zwitserse weerinstituut houd al jaren de sneeuw bij. Hierboven zie je de grafiek voor een berg (2500 m hoogte) rond Davos. Die twee rode strepen eind mei en eind juni laten de twee hittegolven zien die ook in Zwitserland voor extreme hitte zorgden. Bron: Whiterisk (Meteoswiss).
Door de bijzonder vroege hittegolf eind mei liep dat sneeuwtekort op naar ruim een meter. In een week tijd halveerde de sneeuwdikte! Op 10 juni smolt op dit meetstation de laatste sneeuw weg, ruim 3 weken eerder dan normaal (normaal is dit rond 30 juni). Toen moest in de tweede helft van juni de tweede nóg hetere hittegolf nog beginnen. Het smeltwater dat normaal pas een maand later door de Rijn heen stroomt, is nu dus veel te vroeg al langs ons naar zee gestroomd.
Het verschil tussen een relatief normale sneeuwdikte in juli (links) en de sneeuwdikte dit jaar (rechts). Het verschil lijkt misschien relatief klein, maar dit is een belangrijke bron van water in de eerste helft van de zomer. Bron: foto-webcam.eu.
Dus in de Alpen vinden we 1) een winter met relatief weinig sneeuw en 2) hittegolven die de sneeuwvoorraad versneld laten afsmelten.
Recordlage waterstand op komst?
We verplaatsen ons stroomafwaarts van de Alpen naar de Bodensee. Je ziet dat de waterstand van de Bodensee recordlaag is, nooit eerder was het deze tijd van het jaar zo laag. Normaal bereikt de waterstand in mei-juni-juli juist de hoogste waarde, vanwege het smeltwater uit de Alpen. Het is dus zeker mogelijk dat de waterstand in Nederland net zoals de Bodensee tot recordlage waarden daalt.
Bron: BAFU
Het enige wat een recordlage waterstand kan voorkomen, is hulp vanuit de lucht. Veel regen zit echter niet in de verwachting, er is morgen wel plaatselijk een plensbui mogelijk, en ook vrijdag zouden er in de oostelijke helft een paar onweersbuien kunnen voorkomen. Dit is echter niet wat te nodig hebben, want plaatselijke buien lossen een landelijk probleem niet op. Voor de waterstanden zou een aantal regenachtige dagen waarbij er verspreid over Nederland meer dan 10 millimeter regen valt ideaal zijn.
Ook volgende week lijken die regenachtige dagen er niet te komen. Er kan wel wat motregen of lichte regen vallen. Normaal valt er in de tweede helft van juli ruim 40 millimeter, en om het tekort van de eerste helft van juli te compenseren is er zelfs nog 80 millimeter nodig tot het einde van de maand. Op onderstaande verwachting zie je de totale regensom over 50 verschillende berekeningen. De hele volgende week blijft het duidelijk onder de normaal (zwarte lijn hieronder).
De neerslagpluim van het Europese model (bron KNMI) , aangepast met de normale neerslagsom in juli (zwarte lijn). De groene lijntjes liggen daar vaak ruim onder.
Voor de vakantiegangers in Duitsland en Zwitserland, die ook deels behoren tot het stroomgebied van de Rijn, is het wel even opletten. Buiten onze landsgrenzen kunnen vanaf vandaag t/m zondag wel stevige onweersbuien ontstaan. Mogelijk dat de dalende waterstand van de Rijn dan wel een (tijdelijk) halt wordt toegeroepen. In de nieuwe werkweek lijkt het wel veelal droog te worden, met hooguit wat lichte regen. Een druppel op de gloeiende plaat.
Rond de Alpen, in Noordoost-Duitsland en in Zweden gaat tussen vandaag en maandag veel regen vallen.
