Volgende week is het weer zover: IJsheiligen! Je hebt hier vast wel eens van gehoord, want het is een van de oudste en bekendste begrippen uit de volksweerkunde. Vooral mensen met een (moes)tuin zal het bekend in de oren klinken. Maar hoe zat het ook alweer precies? En heeft het wat te maken met het huidige koude weer of niet?

Vorstgevoelige planten

“Vorstgevoelige planten mag je pas na IJsheiligen buiten zetten” is één van de bekendste tuinweetjes.  Doe je dat wel, lopen de planten het risico om kapot te vriezen. De periode van 11 tot en met 14 mei staat bekend als de IJsheiligen. Het zou een overgang van koud voorjaarsweer met kans op nachtvorst naar meer zomers getint weer markeren. Over het algemeen wordt aangenomen dat er na deze dagen geen nachtvorst meer voorkomt. 

Tijdens de lente is er vaak een groot verschil tussen de nacht- en de dagtemperatuur. 's Nachts kan het vriezen en overdag kan de temperatuur zelfs tot zomerse waarden oplopen. Lente is ook de tijd van het jaar dat men gewassen en planten plant. Vorst kan echter gevaarlijk zijn voor de jonge plantjes! Daarom worden vooral moestuinen pas na half mei beplant. Na de IJsheiligen dus.

Fruittelers hebben niet altijd de keuze te wachten tot na IJsheiligen! Vuurpotten beschermen de plantjes dan tegen de vorst in de lente. Foto: Ab Donker

Waar komt het woord IJsheiligen vandaan?

De naam, IJsheiligen, is aan de vier katholieke heiligen Mamertus, Pancratius, Servatius en Bonifatius van Tarsus gegeven omdat hun naamdagen van 11 tot en met 14 mei zijn. In het verleden trad er vaak nachtvorst tijdens deze periode op. Vandaar dus "IJs"-heiligen.

De vier IJsheiligen (Llorenzi via Wikipedia).

Leerlingen van Galileo hebben de "mythe" van vorst rond de IJsheiligen bevestigd door de weerpatronen van de meimaand van 1655 tot en met 1670 te onderzoeken. Ook nu is het nog een van de bekendste begrippen in de volksweerkunde.

IJsheiligen in Nederland

Hier in Nederland houden de IJsheiligen zich niet altijd aan hun data. Alleen juli en augustus zijn in het hele land de enige maanden die nog altijd vrij van vorst op anderhalve meter zijn. Sinds 1901 klopte het in 92% van de jaren dat in De Bilt geen vorst meer na 14 mei optrad. De kans is dus niet 0% dat er na IJsheiligen geen vorst meer optreedt! De laatste vorstdag van het voorjaar ooit in De Bilt was namelijk op 28 mei 1961, 2 volle weken na IJsheiligen. 

Bron: KNMI

Door de minimumtemperatuur sinds 1901 te gebruiken kan worden bepaald op welke dagen de kans op vorst meer dan 1% is. In de grafiek hierboven is de lichtblauwe lijn de kans op vorst in de periode 1901 tot en met 1930. Vergelijk daarmee de kans op vorst van 1981 tot en met 2010 (de donker blauwe lijn). In de laatstgenoemde periode eindigde de "winterse periode" gemiddeld op 8 mei. Dat is kort vóór de IJsheiligen! Dat is ongeveer 2 weken eerder dan de "winterse periode" van het begin van de 20e eeuw. 

Met een wereldwijde temperatuurstijging de komende jaren, eindigt in de toekomst de "winterse periode" nog eerder in Nederland (het gele deel in de grafiek). Hierdoor is de kans erg groot dat de IJsheiligen hun naam over tientallen jaren wel eer aan gaan doen: vorst zou dan nagenoeg onmogelijk zijn na deze periode.

IJsheiligen 2021

Zoals je in het begin hebt kunnen lezen, staan de IJsheiligen voor “een overgang van koud voorjaarsweer met kans op nachtvorst naar meer zomers getint weer”. Nou, wat dat betreft is het weer dit jaar perfect! De komende paar dagen is het inderdaad nog koud voorjaarsweer mét kans op nachtvorst. Vanaf zondag slaat het weer echter compleet om, krijgen we temperaturen van meer dan 20 graden en komen we ’s nachts bij lange na niet meer in de buurt van temperaturen rond het vriespunt! Dinsdag is het vervolgens IJsheiligen, maar dat we er twee dagen naast zitten, vergeven we ze even...

Dinsdag is het pas IJsheiligen, maar de omslag lijkt zich al 2 dagen eerder te voltrekken! Voor een volkswijsheid is dat echter bijzonder accuraat.

Ook in de Pluim zien we na de IJsheiligen geen vorst meer terug. Maar let op! Dat betekent niet dat er de komende weken geen vorst meer kan optreden. Zelfs eind mei kan het nog vriezen op 1,5 meter hoogte bij de juiste omstandigheden, en in de zomer komt zelfs grondvorst heel zelden nog voor. Mocht je dus vorstgevoelige planten hebben, hou het weerbericht toch een beetje in de gaten, al is de kans op vorst na IJsheiligen dus wel echt miniem.

In de pluim zien we de komende tijd geen lijntjes meer onder het vriespunt duiken, maar een aantal komen er wel akelig dichtbij! Er is dan ook geen garantie dat het na de IJsheiligen niet meer gaat vriezen.