Klimaatverandering stelt miljarden mensen bloot aan schadelijke ozon

Bijna 40 procent van de wereldbevolking is dit jaar blootgesteld aan ongezonde hoeveelheden ozon aan de grond. Dat blijkt uit een nieuwe analyse van de Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS). Slechts 5 procent van de wereldbevolking kreeg in de eerste acht maanden van dit jaar te maken met ozonniveaus die binnen de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vallen.

Ozon kennen we vooral als de beschermende laag hoog in de atmosfeer. Daar houdt het een deel van de schadelijke uv-straling van de zon tegen. Maar ozon aan het aardoppervlak is juist ongezond. Hoge concentraties kunnen de luchtwegen irriteren en is schadelijk voor mens en natuur. Langdurige blootstelling aan hoge ozonconcentraties kan zelfs leiden tot vroegtijdige sterfte.

Hitte en zon zorgen voor meer ozon

Zogenaamde 'grond-ozon' komt niet rechtstreeks uit een auto of een fabriek. Het ontstaat wanneer andere luchtverontreinigende stoffen, zoals stikstofoxiden en vluchtige organische stoffen, onder invloed van zonlicht met elkaar reageren. Hoge temperaturen versnellen dat proces.

Juist tijdens hittegolven zijn de omstandigheden daarom gunstig voor de vorming van ozon. En dat zien we dit jaar op verschillende plaatsen terug. CAMS spreekt zelfs van een ‘ozone-climate penalty’: door klimaatverandering neemt de kans op omstandigheden toe waarin meer ozon kan ontstaan.

Azië is dit jaar tot nu toe het zwaarst getroffen. Meer dan de helft van de bevolking van het continent is blootgesteld aan extreem hoge ozonconcentraties. Als ook de categorieën ‘slecht’ en ‘zeer slecht’ worden meegerekend, loopt dat aandeel op tot 90 procent.

Europa ook getroffen

Ook in Europa spelen hoge ozonconcentraties een rol. De luchtkwaliteit in Nederland wordt overigens niet alleen bepaald door stoffen die we in eigen land uitstoten, maar is ook afhankelijk van wat er in de Europese buurlanden wordt uitgestoten. Ook rook van grote natuurbranden in Europa, Canada en Noord-Amerika kunnen bij ons de luchtkwaliteit behoorlijk verslechteren. Een andere vorm van slechtere luchtkwaliteit is bijvoorbeeld Saharastof dat ons land regelmatig weet te bereiken.

De verschillende hittegolven tussen juni en augustus zorgden ervoor dat op meerdere momenten veel meer ozon aanwezig was. In totaal kreeg de helft van de Europese bevolking te maken met ‘slechte’, ‘zeer slechte’ of ‘extreem slechte’ ozonwaarden. Tijdens de recordhittegolf eind juni in Europa zouden bijna 300 miljoen mensen blootgesteld zijn aan gevaarlijke ozonconcentraties. Ruim een derde daarvan zijn kinderen onder de 15 jaar en ouderen boven de 65. Tussen 21 en 28 juni werd een ozonconcentratie gemeten van meer dan 190 microgram per kubieke meter. Dat betekent dat zowel de blootstellingslimiet van 100 als de EU-limiet van 120 microgram per kubieke meter, in grote delen van Europa werd overschreden. Bij deze concentraties kan ozon de longen beschadigen en zorgen voor ademhalingsproblemen. Daarnaast hebben wetenschappelijke studies aangetoond dat het ook de opbrengst van tarweoogsten kan verminderen.

Ozon laat dus goed zien hoe het weer, klimaat en luchtkwaliteit met elkaar verbonden zijn. Warmte en zon zorgen voor meer ozon. De uitstoot door de mens en natuurbranden leveren de brandstof voor de vorming van ozon. Ozon is bovendien zelf een broeikasgas en draagt daarmee bij aan de opwarming van de aarde.

Klimaat en luchtkwaliteit zijn dus niet twee losse problemen. Een warmer en zonniger klimaat, vooral tijdens hittegolven, zorgt voor meer ozon. terwijl minder uitstoot van de stoffen die ozon vormen kunnen juist helpen om de lucht schoner te houden. 

Bekijk hier het hele rapport van Copernicus Atmosphere Monitoring Service.