Hoe groeien we mee met een stijgende zee? Een Zeeuws perspectief op de delta van de toekomst
Meegroeien is een nieuwe manier van denken over de toekomst van onze kust en delta. Niet door alleen harder te bouwen tegen het water, maar door natuurlijke processen meer ruimte te geven en samen te werken met het landschap.
Namens Natuurmonumenten leverde Robbert Trompetter een essaybijdrage aan de bundel. Vanuit de Zeeuwse delta verkent hij hoe natuur, waterveiligheid en leefbaarheid elkaar kunnen versterken. Niet vanuit een vastomlijnd plan, maar vanuit een fundamentele vraag: hoe willen we hier in de toekomst blijven wonen?
Het essay van Robbert Trompetter zoals opgenomen in de bundel Ruimte voor Meegroeien met zeespiegelstijging:
Waar wij wonen
door Robbert Trompetter, bestuurlijk ambassadeur Zeeland van Natuurmonumenten
Een landschap dat nooit af is
Jac. P. Thijsse (1865-1945) leerde generaties Nederlanders kijken naar het landschap waarin zij leven. Als medeoprichter van Natuurmonumenten en pionier van de natuurbescherming liet hij zien dat verwondering begint met aandacht voor de natuur om ons heen. Wie door onze delta beweegt, ziet het licht veranderen met het getij, platen die verschijnen en weer verdwijnen, vogels die het ritme volgen van getij en seizoen. Het is een landschap dat nooit af is. Hier bepalen water, wind en sediment hoe ons land eruitziet. Die verandering is de kern van het systeem waarin wij wonen.
Een vastgezette delta
Maar we hebben onze delta stevig aan banden gelegd. Met dammen, dijken en keringen creëerden we – terecht – veiligheid en ook voorspelbaarheid en ordening. Een landschap ingericht op functie en beheersbaarheid, tegengesteld aan de essentie van deze delta.
Daarmee is de balans verschoven. Van een delta die zichzelf kon dragen naar een delta die afhankelijk is geworden van voortdurende, menselijke ingrepen. En die afhankelijkheid begint zich tegen ons te keren. De verzilting van de eilanden hangt nauw samen met de wijze waarop we waterstromen hebben gereguleerd. Het steeds verder ophogen van dijken laat zien dat we een natuurlijk systeem proberen bij te benen dat we zelf minder veerkrachtig hebben gemaakt. Landdaling, door ontwatering en gebruik, versterkt dat effect nog eens.
Een reflex tot beheersen
Onder deze ontwikkeling ligt een diepgewortelde reflex tot beheersen. Die reflex is begrijpelijk, want zij heeft ons veiligheid gebracht en de basis gelegd onder het landschap waarin wij vandaag wonen. Al sinds de middeleeuwen hebben bewoners in deze delta het water teruggedrongen, dijken aangelegd en land gewonnen op de zee. Dat alles maakte het mogelijk om hier te wonen, te werken en een samenleving op te bouwen. Maar in een systeem dat van nature voortdurend verandert, heeft deze werkwijze ook een keerzijde. Hoe meer we proberen vast te zetten, hoe afhankelijker we worden van die controle. En hoe moeilijker het wordt om met veranderingen mee te bewegen.
Dat betekent niet dat harde waterkeringen overal moeten verdwijnen of geen rol meer hebben. Veiligheid blijft een absolute randvoorwaarde in deze delta. Maar met alleen harde waterkeringen houden we de zeespiegelstijging niet tegen.
Klimaat en verlies aan soorten
De zee gaat langzaam hoger komen te staan en dringt verder binnen in de delta. Tegelijkertijd verandert er iets dat minder zichtbaar, maar minstens zo ingrijpend is: de biodiversiteit. Onder het wateroppervlak verschraalt het systeem. Het wordt stiller: minder bodemdieren, minder vissen, minder voedsel, minder leven dat op elkaar is afgestemd. Wanneer die samenhang verdwijnt, verliest het systeem stap voor stap zijn vermogen om zichzelf te dragen.
Hoe de delta werkt
De zee breekt af, maar bouwt ook op én schept leven. Getijstromen verplaatsen sediment, en voeden slikken en schorren. Op de eerste kleine zoetwaterbellen vestigen zich zouttolerante plantgemeenschappen. Op hun beurt houden die weer sediment vast en laten het landschap verder aangroeien. Zo groeit de delta langzaam omhoog. Er ontstaat uiteindelijk een rijk en veerkrachtig gebied. Door dit systeem ontstond Zeeland.
Iedere wandeling toont een ander beeld: vers opgeslibde randen, kreken die zich verleggen, planten die verschijnen en verdwijnen met het zout en het seizoen. Een landschap zoals Thijsse zag en beschreef. Niet strak ontworpen, maar levend en voortdurend in ontwikkeling.
Ruimte voor het systeem
Concreet betekent dit dat we opnieuw ruimte moeten geven aan het natuurlijke systeem zelf. Precies daar raken we misschien wel het grootste dilemma voor Zeeland: een systeem van laten meegroeien zodat wij hier ook in de toekomst kunnen blijven wonen, vraagt ruimte om te wijken, om op te bouwen en om te veranderen.
De delta is echter allang geen leeg systeem meer waarin we eenvoudig kunnen schuiven. Het is een landschap waarin generaties hebben gewoond, gewerkt en gebouwd. Juist daarom werkt iedere verandering direct door in functies, belangen en leefomgevingen. Hoeveel ruimte zijn wij bereid terug te geven aan het systeem zelf?
Keuzes komen onvermijdelijk op tafel te liggen. Over de verhouding tussen korte termijn belangen en lange termijn leefbaarheid. Over de vraag waar we beschermen en waar we het systeem weer laten bewegen. Waar laten we verandering en deltanatuur toe zodat we op andere plekken juist stabiliteit en veiligheid kunnen behouden? De toekomst van de delta is een maatschappelijke zoektocht naar hoe wij hier willen blijven wonen.
Zeewaarts groeien
Een van de oplossingsrichtingen die tot de verbeelding spreken, is zeewaarts groeien. Nieuwe eilanden of vooroevers zouden de eerste klap van een stormvloed kunnen opvangen en tegelijk nieuwe natuur kunnen bieden. Het beeld is krachtig: zand dat zich ophoopt, platen die ontstaan, vogels die nieuwe rustgebieden vinden. Een kust die niet langer een scherpe lijn is, maar een brede overgang tussen zee en land.
Maar ook deze ruimte is niet leeg. De Voordelta is een dynamisch en rijk marien systeem. Tijdens stormen verplaatsen zich met het woeste water zandlichamen, sediment wordt voortdurend opnieuw verdeeld. Jonge vissen vinden er voedsel, zeehonden rusten op platen, bruinvissen trekken langs de kust. Wat op een kaart leeg lijkt, is in werkelijkheid ecologisch rijk en constant in beweging.
Nieuwe eilanden vragen enorme hoeveelheden zand. Waar zand wordt weggehaald, verdwijnen bestaande ecosystemen; waar het wordt neergelegd, worden mariene leefgebieden bedekt en raken ecosystemen blijvend verloren. Wat winnen we hier daadwerkelijk aan waterveiligheid en wat verliezen we aan mariene natuur?
We weten nog niet of dergelijke ingrepen, op de schaal en snelheid die nodig zijn, voldoende bescherming bieden tegen een stijgende zee. Deze ideeën vragen om een serieuze verkenning, maar de dynamiek van de Voordelta kan wel eens groter blijken dan ons vermogen om er mee te bouwen.
Waterkerende landschappen
Misschien ligt de volgende stap in onze kustverdediging dichterbij dan we denken. Niet vóór de dijk, maar in de ruimte erachter. Stel jezelf een kust voor waar de zee niet in één klap tot stilstand komt tegen een waterkering, maar haar energie geleidelijk verliest in een breed landschap. Een landschap dat meebouwt aan onze waterveiligheid. Waar slikken en schorren opnieuw kunnen aangroeien en waar het getij sediment aanvoert dat zich laag voor laag ophoopt. Slibrijke kreken vertakken zich als aders door het landschap terwijl zouttolerante pioniersvegetaties het jonge land vastleggen. In deze dynamiek ontstaat een kraamkamer voor vissen en jonge schaaldieren. Vogels vinden er rust en voedsel. Zo keren de gradiënten en overgangen terug die in een gezonde delta essentieel zijn voor biodiversiteit en veerkracht.
In deze waterkerende landschappen versterken natuur en waterveiligheid elkaar. Het water wordt hier niet langer door steen en asfalt tegengehouden, maar vertraagd en verdeeld door het nieuwe landschap. Schorren die golfslag dempen. Kreken die de kracht van het systeem herverdelen over een groter oppervlak. Vegetaties die sediment vasthouden en de bodem stabiliseren. Een levende kustverdediging die meegroeit met de zeespiegel, zodat wij hier kunnen blijven wonen. Maar ook deze landschappen vragen ruimte en daarmee om keuzes over wat hier wel en niet kan blijven.
Een delta om te beleven
Nieuwe gebieden moeten ook plekken zijn waar inwoners en bezoekers de delta opnieuw beleven. Wandelroutes die veranderen met seizoen, waterstand en weersomstandigheden. Vogelkijkpunten waar duizenden trekvogels samenkomen. Kleinschalige plekken om te overnachten op veilige hoogtes, vanwaar je het getij ziet komen en gaan. Geen afgesloten natuur, maar beleefbare natuur als onderdeel van onze leefomgeving. Recreatie niet als consumptie van het landschap, maar als drager voor verwondering over getij, vogels, wind, seizoenen. In de geest van Jac. P. Thijsse die mensen uitnodigde om het landschap te beleven en niet alleen te gebruiken.
Landbouw in een nieuwe delta
Ook landbouw maakt deel uit van deze zoektocht en hier wordt het dilemma erg scherp zichtbaar. De delta is geen leeg landschap. Direct achter de dijken ligt een gebied dat al generaties lang in gebruik is. Boeren hebben hier hun bedrijven opgebouwd, er liggen erven, investeringen, rechten, toekomstplannen. Die maken elke verandering ingrijpend.
Tegelijkertijd is de landbouw direct achter de dijk nu al steeds kwetsbaarder door de verzilting en bodemdaling en staat daar de voedselproductie onder druk. De vraag is daarom breder, namelijk hoe kan het landbouwsysteem in de hele delta op de lange termijn productief blijven? Als de grote landbouwgebieden in de toekomst geschikt moeten blijven voor de voedselproductie dan zijn brede waterkerende landschappen langs de Scheldes onderdeel van de oplossing. Het zullen gebieden zijn die tegendruk geven aan verzilting en helpen om zoetwaterbellen in stand te houden.
In de waterkerende landschappen kunnen nieuwe combinaties ontstaan. Zilte teelten, natte landbouw en extensieve begrazing sluiten aan bij een systeem waar water en getij opnieuw een grote rol krijgen.
Mensen en vertrouwen
Het Een meegroeiend landschap gaat niet alleen over het natuurlijke systeem, maar ook over ons. Wie hier woont, zal moeten wennen aan een landschap dat nooit hetzelfde blijft. En precies daar zit de spanning. Want als mens zijn we niet gewend om met die onzekerheid te leven. We zoeken houvast. Maar in een delta die weer dynamischer wordt, komt het water letterlijk dichterbij, verschuiven functies en verandert de omgeving waarin we wonen.
Dat vraagt om iets wezenlijks. Vertrouwen dat we veilig kunnen blijven wonen, ook als het systeem meebeweegt. Vertrouwen dat natuur geen risico is, maar onderdeel van de oplossing.
Dat betekent ook dat wij als inwoners niet alleen meegenomen moeten worden in plannen, we moeten het systeem begrijpen. Wat verandert er, waarom gebeurt dat en wat betekent dat voor onze leefomgeving? Alleen dan ontstaat er ruimte om samen keuzes te maken. Niet vanuit angst of behoud, maar vanuit inzicht. En alleen dan kunnen we de dilemma’s die voor ons liggen echt als maatschappij wegen.
Wat we ervoor terugkrijgen is moeilijk te vangen in modellen of kaarten, maar straks wel te ervaren. Namelijk in een landschap dat nooit hetzelfde is, waar stilte en weidsheid nog meer aan betekenis winnen. Daar ligt ook een waarde van meegroeien. Niet alleen in het veiligstellen van onze toekomst, maar ook in het verrijken van de schitterende natuurlijke plek waar wij wonen.
Waar wij willen blijven wonen
Niet iedere plek hoeft voor altijd dezelfde functie te behouden als de omstandigheden door het klimaat fundamenteel veranderen. We moeten dus niet kiezen voor alleen natuur, of alleen leefbaarheid, of veiligheid, of economie of voedselproductie. De opgave is om in een veranderend landschap een manier te vinden waarop alles in goede samenhang kan blijven bestaan.
Daar hoort bij dat we accepteren dat deze oplossingen ruimte vragen, dat experimenten mogen mislukken en dat we opnieuw moeten durven proberen. En dat fundamentele veranderingen in onze leefomgeving heel ongemakkelijk voelen.
Misschien vraagt de toekomst van de delta daarmee ook iets wat we deels zijn kwijtgeraakt: het vermogen van Thijsse om het landschap niet alleen te willen beheersen, maar ook te lezen. Om het landschap te beleven en om opnieuw te begrijpen hoe water, bodem, planten en dieren samen een systeem vormen waarvan wij zelf onderdeel zijn. De toekomst van de delta ligt daarom niet vast. Zij zal en moet ontstaan uit maatschappelijke keuzes die wij samen maken. Over waar wij wonen.
Hoeveel ruimte zijn wij bereid terug te geven aan het systeem dat voor ons een levensader én beschermer is? In die vraag ligt de toekomst van onze delta besloten.
Over het boek
Ruimte voor Meegroeien met zeespiegelstijging bundelt meer dan veertig bijdragen van ruim vijftig auteurs. Het boek verschijnt op initiatief van NIOZ, ARK Rewilding Nederland en Delta Climate Centre en verkent hoe natuurlijke processen kunnen bijdragen aan een veilige, leefbare en toekomstbestendige delta.


